Anna Seghers - Het zevende kruis

De Duitse literatuurpaus Marcel Reich-Ranicki noemde Het zevende kruis de belangrijkste roman door een vrouw in het Duits geschreven. Of dit iets zegt weet ik niet, want in zijn gehele canon van de Duitse literatuur nam Reich-Ranicki slechts een handvol vrouwen op. Toen Het zevende kruis een paar jaar geleden in een herziene vertaling verscheen trok het gelijk mijn aandacht. Een roman over het Duitsland van halverwege de jaren 1930, Hitler is al aan de macht, maar het echte Nazi-Duitsland is er nog niet. De eerste concentratiekampen staan er al wel, nog niet voor joden, zigeuners en homoseksuelen, maar voor politieke gevangenen, hoofdzakelijk communisten. Over enkele van deze communisten gaat Het zevende kruis. Zeven van hen ontsnappen uit het kamp Westhofen. Zes worden al gauw weer gepakt, maar de zevende, Georg Heisler, weet zijn achtervolgers steeds te ontglippen. De kampcommandant maakt van de zoekactie meer en meer een prestigekwestie. Na enkele dagen weet de wijde omgeving ervan, ook Georgs vroegere vrienden, en proberen mensen hem te helpen.

Of het Georg lukt uit de handen van zijn achtervolgers te blijven laat ik in het midden. Dit lijkt voor Anna Seghers ook minder van belang. Het gaat er veeleer om dat mensen überhaupt weten te ontsnappen uit de kampen en het systeem een hak weten te zetten. Dit geeft de tegenstanders van het regime weer een sprankje hoop. Volgens mij moet je Het zevende kruis daarom ook zien als verzetsroman, niet alleen een ‘roman uit Hitler-Duitsland’, zoals Seghers het zelf noemde, maar ook een roman tegen Hitler-Duitsland. Het boek verscheen in 1942 bij een Mexicaanse uitgeverij, het land waar Seghers (op tijd) naartoe was gevlucht. (Overigens heeft Seghers over het wel en weer van Duitsers die het land en het continent op de valreep proberen te onvluchten de roman Transit geschreven, die me ook erg de moeite waard lijkt.)

Het zevende kruis creëert een schril contrast tussen de grauwheid van het kamp en de schoonheid van de daaromliggende dorpen en steden, het Taunusgebied ten noorden en westen van Frankfurt. De grond is er vruchtbaar en de mensen hebben het goed. Tegelijkertijd is daar de opdringerige aanwezigheid van de Hitlerjugend en SA-mannen en beseft men zich terdege hoe goed ze op hun woorden moeten letten. De angst om gepakt te worden door de Gestapo zit er goed in en dat er mensen soms niet terugkeren uit de kampen is bekend. Georg Heisler fungeert haast als een spiegel: in aanraking met hem komt de ware aard van veel personages naar boven, soms de oude, al geruime tijd verstopte, kameraadschap en soms de blinde angst met hem gezien of geassocieerd te worden. Enkele jaren later is dit in Alleen in Berlijn van Hans Fallada zo erg dat iedereen de brieven van het echtpaar Quangel accuut afgeeft bij de politie zodra men er één vindt; de angst is dan volledig.

Seghers vertelt haar verhaal afwisselend vanuit het pespectief van Georg en van zijn vrienden en kennissen. Zij hangt onopvallend boven het gebied en zoomt nu eens hier, dan weer verderop in op wat zich daar afspeelt. De wijde blik die je daardoor als lezer wel krijgt, maar de personages niet, creëert de spanning in dit kat-en-muisspel. Georg en zijn vrienden voelen de alsmaar groeiende druk van de achtervolgers wel, maar weten nooit hoe dichtbij ze al zijn.
De stijl in Het zevende kruis is juist een beetje dromerig, alsof Seghers door een waas naar deze gebeurtenissen in haar geboortestreek kijkt. De personages lijken soms meer te twijfelen dan te handelen. Als ze handelen gebeurt dat vaak intuïtief, meebewegend met de onvermijdelijke stroom van gebeurtenissen. Dit associatieve en aarzelende voelt zeer echt aan. Niemand in het boek heeft een vastomlijnd plan, ze laten zich leiden door wat er op ze af komt en leven van moment tot moment. Verrassend in een op papier helder ontsnappingsverhaal en wel zo realistisch denk ik. Het zorgt ervoor dat de psychologie en de stijl er juist uitspringen, meer dan de plot, met als resultaat een tijdloos en uniek boek.

13 Februari 2014

Van Gennep, 2011
Oorspronkelijke titel Das siebte Kreuz, 1942
Oorspronkelijk vertaald uit het Duits door Nico Rost, volledig herzien door Elly Schippers




Comments

Comment
Your name/nickname
Your website url
Email
content_comment_captcha
This is a required field
 

reading now


Categories